شمس الدين محمد بن احمد خفرى

34

تعليقه بر الهيات شرح تجريد ( فارسي )

به دو اعتبار بر فعل عارض مىشود . خفرى بر تفسير قوشچى از پاسخ دوم خواجه اشكال مىكند و مىگويد : اينكه گفتيد مقصود مصنّف از اين عبارت ( - پاسخ ) صرفا امكان صدور اثر به اعتبار قدرت ، با قطع نظر از انضمام اراده به آن است ، صحيح نيست و مناسب بود كه چنين مىگفتيد : قدرت با قطع نظر از اراده ممكن است و به اعتبار اراده واجب مىباشد . زيرا در نزد مصنّف ، اراده نه زائد بر ذات است و نه زائد بر داعى و نه زائد بر علم به اصلح . عبارت ديگر قوشچى كه مورد انتقاد خفرى واقع شده اين است كه مىگويد : « الوجوب بالاختيار لا ينافى الاختيار . » خفرى مىگويد : اين عبارت شما با قدرت و اختيارى كه مراد متكلّمان است ، منافات دارد و با تفسير حكما از قدرت و اختيار و اراده منافات ندارد . پاسخ سوم خواجه : « و اجتماع القدرة على المستقبل مع العدم فى الحال » يعنى قدرت بر مستقبل با عدم در حال ، اجتماع پيدا مىكند . خفرى در ضمن توضيحاتى پيرامون پاسخ سوم خواجه ، به طرح اشكالاتى بر بعضى از تفاسير قوشچى در اين زمينه مىپردازد . سپس به جهت مناسبت با بحث ، يكى از فروعات بحث قدرت واجب را كه متكلّمان در آن اختلاف كرده‌اند ، مطرح مىكند و آن اينكه آيا قدرت بر فعل ، قبل از وجود فعل است يا حين وجود فعل ؟ وى نظر معتزله و اشاعره را در اين مورد بيان كرده و توضيحاتى پيرامون آن مىدهد و در نهايت نظر خود را به عنوان نظر حقّ بيان مىكند . او مىگويد : نزاع در اين مسأله يك نزاع لفظى است . زيرا اگر از قدرت ، قوّه‌اى را اراده كنيم كه مبدأ تأثير باشد ، مساوى است كه با تمامى شرائط تأثير در فعل همراه باشد يا نباشد . در هر دو صورت ، قدرت قبل از فعل و همراه با آن فعل محقّق است و اگر از قدرت ، قوّه‌اى اراده كنيم كه با جميع شرائط تأثير و كسب همراه باشد ، اين قدرت تحقّق نمىيابد